Bereid je organisatie vooropArtificial Intelligence

We beginnen bij het begin

Je hoort de term overal. In het nieuws, op je werk, op een verjaardag: Artificial Intelligence. Vaak klinkt het alsof het iets magisch is, of iets wat morgen je baan overneemt. Geen van beide klopt helemaal.

In dit hoofdstuk pellen we de term rustig af. Geen sciencefiction en geen marketingpraat, maar gewoon de vraag: wat ís AI eigenlijk, en wat doet het nou echt als jij het gebruikt?

Leerdoelen

Na dit hoofdstuk kun je in je eigen woorden uitleggen wat AI is. Je snapt het verschil tussen een computer die vaste regels volgt en een computer die leert van voorbeelden. En je weet waarom vrijwel alle AI die je vandaag tegenkomt "smalle AI" is.

AI in één zin

Artificial Intelligence heet in het Nederlands kunstmatige intelligentie. AI is een verzamelnaam voor software die menselijke intelligentie nabootst om taken uit te voeren. Denk aan taken waarvoor wij normaal ons hoofd gebruiken: taal begrijpen, iets herkennen op een foto, een inschatting maken.

AI is dus niet één apparaat. Het is geen robot en ook geen bepaalde computer. Het is software, en die software is vooral goed in twee dingen:

• Patronen herkennen. AI kan enorme hoeveelheden data doorzoeken en verbanden vinden die wij als mens over het hoofd zien. Jij kunt misschien duizend foto's bekijken voor je er scheel van ziet. Een AI-systeem bekijkt er tien miljoen, zonder moe te worden.
• Voorspellingen doen. Op basis van die patronen maakt het systeem een inschatting. Wat komt er waarschijnlijk hierna? Welk antwoord past het best? Is deze mail spam of niet?

Eerst een patroon herkennen, dan voorspellen wat er waarschijnlijk volgt.

Onthoud dat woord inschatting alvast. Daar komen we later in deze module nog een paar keer op terug.

Een kookboek of een kok in opleiding

Waarin verschilt AI van gewone software? Dat zit vooral in de aanpak.

Traditionele software werkt als een kookboek. Een programmeur schrijft stap voor stap op wat de computer moet doen, en de computer voert dat precies zo uit. Staat er een fout in het recept, dan mislukt het gerecht. Elke keer weer. De computer merkt er zelf niets van.

AI werkt meer als een kok in opleiding. Die leest niet alleen het recept, maar proeft ook. Te zout? Volgende keer minder zout. Te flauw? Iets meer kruiden. Zo wordt het gerecht steeds beter. Een AI-systeem leert op een vergelijkbare manier: door training met heel veel voorbeelden en door feedback op de uitkomst, niet doordat iemand alle regels vooraf heeft bedacht.

Dat betekent ook dat niemand alle regels van zo'n systeem heeft opgeschreven. Het systeem heeft ze zelf uit de voorbeelden gehaald. Dat is precies wat het krachtig maakt, en soms ook onvoorspelbaar.

Smalle AI en algemene AI

Tijd voor een belangrijk onderscheid. Veel mensen denken bij AI aan de robots uit films: computers die net zo slim zijn als wij, met gevoelens en een eigen wil. Zo ver is het niet.

In de praktijk maken we onderscheid tussen twee soorten:

• Narrow AI (smalle AI) is wat je vandaag overal om je heen ziet. Zo'n systeem is extreem goed in één specifieke taak, maar kan verder niets. Een schaakcomputer verslaat de wereldkampioen, maar kan geen ei bakken. Een spamfilter herkent ongewenste mail, maar kan geen gesprek voeren over het weer. Smal in wat het kan, sterk in dat ene ding.
• General AI (algemene AI) is de theoretische vorm: een AI die net zo veelzijdig is als een mens. Die in elke nieuwe situatie kan leren, redeneren, plannen en begrijpen, net zoals jij dat doet. Die bestaat nog niet. Onderzoekers werken eraan, maar over de vraag of en wanneer het lukt, verschillen experts flink van mening.

Smalle AI: wereldklasse in schaken, maar een ei bakken lukt niet.

En de chatbots die je misschien al gebruikt, zoals ChatGPT, Copilot, Gemini of Claude? Die kunnen over bijna elk onderwerp schrijven en voelen daardoor heel breed. Toch vallen ook zij nog onder smalle AI, en zijn het zeker geen algemene AI: ze hebben geen menselijk begrip, leren niet zelfstandig bij in elke situatie en maken fouten die een mens niet snel zou maken. Hoe dat precies komt, ontdek je in de volgende hoofdstukken.

Een voorbeeld dat je kent: Netflix

Neem iets dat je waarschijnlijk zelf gebruikt: Netflix of Spotify.

Je opent Netflix en ziet meteen een rij aanbevelingen. "Omdat je The Crown hebt gekeken." Hoe weet Netflix dat jij waarschijnlijk zin hebt in een historische serie? Dat is smalle AI in actie, in drie stappen:

1. Eerst de data. Het systeem houdt bij wat je kijkt, hoe lang je kijkt, op welk moment je afhaakt en wat je een duimpje geeft. Bij elkaar zijn dat miljarden gegevens.
2. Dan het patroon. Het systeem vergelijkt jouw kijkgedrag met dat van miljoenen andere kijkers. Mensen die The Crown goed vonden, vonden Downton Abbey vaak ook goed. Geen mens trekt die conclusie met de hand. Een algoritme doet het in een fractie van een seconde.
3. Tot slot de voorspelling. Downton Abbey schuift naar voren op jouw scherm. Klik je erop, dan leert het systeem daar weer van.

Het systeem begrijpt niet wat drama is, of geschiedenis, of waarom jij van kostuumseries houdt. Het ziet patronen in kijkgedrag, meer niet. En vraag je hetzelfde systeem om je belastingaangifte te doen, dan krijg je niets bruikbaars terug. Het is alleen getraind op films en series.

Even nadenken, zonder score: welke AI heb je deze week gebruikt zonder dat je het doorhad? Denk aan je mail, je telefoon of je route naar het werk.

Mogelijk antwoord: het spamfilter in je mailbox, gezichtsherkenning om je telefoon te ontgrendelen en een routeplanner die de drukte inschat. Allemaal smalle AI: elk systeem is goed in één ding.

Op een rij

Dit neem je mee uit dit hoofdstuk:

• AI is een verzamelnaam voor software die menselijke intelligentie nabootst. Het herkent patronen en doet op basis daarvan voorspellingen.
• Gewone software volgt vaste regels. AI leert van voorbeelden en feedback.
• Bijna alle AI die je vandaag tegenkomt is smalle AI: heel goed in één taak.
• Algemene AI, met de veelzijdigheid van een mens, bestaat nog niet. Ook slimme chatbots zijn smalle AI, al voelen ze breed.